مسئله مجیدی-بررسی گفتمانی مسائل سینمای مجید مجیدی-رسانه انقلاب

مسئله مجید

بررسی گفتمانی مسئله سینمای مجید مجیدی

نویسنده: مهدی کاوه

مسئله و فیلم ساز

فلسفه وجودی فیلم و اثر به مسئله هنرمند باز می­گردد. مسئله برای هنرمند همان است که فیلم­ساز را قانع می­‌سازد که چرا باید این فیلم را بسازد؛ چه چیزی می‌خواهد بگوید یا چه چیزی را می‌جوید. فیلم­سازانی که بر مسئله اشراف داشته باشند و بتوانند آن را به خوبی تحلیل کنند، به یقین در ساخت فیلم­های کیفی، توفیق بیشتری خواهند داشت. فرض اساسی در جامعه شناسی هنر این است که مسائل، مشکلات و تحولات اجتماعی با گذر از صافی ذهن و شخصیت هنرمند در آثار او بازتاب می­شود. اما آثار همه هنرمندان از نظر ارزش­های هنری و اجتماعی یکسان نیستند. برخی از هنرمندان در حوزه­های متفاوت به منزله هنرمندان بزرگ و برجسته آن حوزه­ها و آثارشان به منزله آثار هنری بزرگ یا شاهکارهای هنری مطرح می­شوند. در هر جامعه­ای افرادی استثنایی هستند که علاوه بر توانایی و خلاقیت ذاتی هنری، آگاهی­هایشان نسبت به آمال، آرزوها، اهداف، خواسته­ها، ارزش­ها و هنجارهای جامعه خود به حداکثر میزان ممکن است. این افراد استثنایی چنان توانایی به دست می­آورند تا مسائل و مقوله­های اجتماعی را به گونه­ای ویژه بیان و نگاهی مسئله محور و به تعبیر گلدمن، پرابلماتیک به جامعه داشته باشند. اصولا، انسان پرابلماتیک انسان مساله دار و معترضی است که جویای ارزش­های اصیل و کیفی انسانی است، دغدغه اجتماع دارد و مسئله‏اش با جامعه گره خورده است. در تعبیری دیگر انسان پرابلماتیک، انسانی است که دردهای جامعه را زودتر از دیگران متوجه می‏شود.

مسئله مجید مجیدی

در سینما، مسئله هر فیلم به‌شدت متأثر از نظام فکری و ارزشی فردی است که مسئله را در قالب فیلم بیان می­کند. نظام فکری و ارزشی هنرمند بسیاری از مسائل را اولویت می‌دهد و برخی را خارج از اولویت قرار می‌دهد. مجید مجیدی کارگردانی است که در زمره این افراد است. مجیدی شخصیتی پروبلماتیک(مسئله­‌دار) دارد. وی فعالیت هنری‌اش را قبل از انقلاب اسلامی ایران در عرصه تئاتر آغاز کرد. از نسل فیلمسازانی است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی فعالیتشان را شروع کردند، نسلی که در حوزه هنری تبلیغات اسلامی بالیدند و تجربه‌های متفاوتی در سینما رقم زدند. در سال‌های دهه۶۰ و ۷۰ هجری شمسی به تجربه‌هایی در زمینه بازیگری در سینما دست زد.

بایکوت به کارگردانی محسن مخملباف و بازیگری مجید مجیدی

مجیدی در دهه ۶۰ بیشتر مقابل دوربین فیلم‌هایی رفت که مضامینی مرتبط با انقلاب و حال و هوای آن سال‌ها داشتند، “توجیه” به کارگردانی منوچهر حقانی‌پرست اولین فیلمی بود که مجیدی بازی کرد و پس از آن در بسیاری از تولیدات ایدئولوژیک دهه ۶۰ نقش‌آفرینی کرد. اما مهمترین فیلم‌های او در این سال‌ها “بایکوت” بود که به دلیل اقبالی که از آن شد به شهرت مجیدی انجامید. او در فیلم بایکوت ساخته محسن مخملباف در نقش یک کمونیست سرخورده، در فیلم تیرباران در نقش شهید اندرزگو، و در فیلم دو چشم بی‌سو در نقش یک معلم توده‌ای نقش ایفا کرد. وی بیشتر در فیلم‌هایی بازی می‌کرد که بیشتر از هر چیز اهمیت اعتقادی داشتند و در راستای اهداف جامعه اسلامی و انقلابی بودند. در دوران کارگردانی نیز به دنبال سینمایی است که بتواند حرف­های ناگفته انقلاب را در آن بیان کند.

مجید مجیدی و بازی در فیلم تیرباران در نقش شهید اندرزگو

اگرچه کارنامه بازیگری مجیدی چندان معتبر نیست، اما کفه فیلمسازی او جبران این بخش شد، فیلمسازی برای مجیدی با ساخت فیلم‌های کوتاه و نیمه بلند شروع شد، آنهم بیشتر برای مخاطب کودک و نوجوان. “بدوک” اولین فیلم مجیدی که در سال ۷۰ ساخته شد درباره دو کودک روستایی بود که درگیر مشکلات خانوادگی هستند. این فیلم تعلق خاطر مجیدی را به قصه­های انسانی نشان می­دهد که به بهانه روایت قصه­هایی برای کودکان، پاکی­ها و ارزش­های انسانی را مطرح می­کند. بدوک از نظر مضمون یکی از تکان­دهنده­ترین فیلم­هاست که خبر از تولد هنرمندی با شخصیت پرابلماتیک و مسئله­دار می­دهد. بدوک ابتدا با مهر سیاه­نمایی توقیف؛ اما با وساطت و البته دلجویی رهبری انقلاب مجوز اکران می­گیرد. بن مایه اصلی داستان بدوک فقر است. گویا فقر مشغله جدی و همیشگی مجید است چرا که آنرا در اغلب فیلم­هایش می­توان یافت. فقر در سیستان، در تهران، در افغانستان و اخیرا در هندوستان.

بدوک فیلمی از مجید مجیدی

مجیدی در بیان فقر با شخصیت‌پردازی درست، اهمیت دادن به کاراکترها و خط داستان ظریف، ویژگی‌های انسانی و درونیات آدم‌ها را با طبیعت و شرایط سخت زندگی مواجه ساخته و آن را در قالبی ظریف و هنرمندانه و تاثیرگذار پیش‌روی مخاطب قرار می‌دهد. مخاطب سینمای مجیدی سروکارش با کارگر، سبزی فروش، ناشنوا، معلم، ناظم، کفاش و از این سنخ است. مخلوقاتی پاک، صادق، ساده و بی­آلایش که با وجود تنگدستی فراوان فقری به غایت باشکوه و محجوب را زندگی می­کنند. علی قهرمان بچه­های آسمان، کودکی است که همیشه از پایین به بالا نگاه می‌کند. نگاه روبه بالا بیشتر از اینکه حکایت از کودکی علی باشد حاکی از آرزوهای دور و دراز، شرارت فقر اقتصادی و آوار شدن سختی­هاست. دغدغه علی کفش است و چشمانش به کفش­هایی که در خانه­های بالای شهر در حین کمک به پدرش می­بیند دوخته می­شود. اما بارقه­ی امید در سراسر چشمان معصومانه علی موج می­زند. اندام نحیف کودکانه و نفس نفس زدن­هایی که در پی دویدن­های دائم فضای فیلم را پر کرده است و سرانجام ایمان و مبارزه پایدار او به تلاش برای رسیدن به کفش، همان دولت و عظمت فقر است؛ فقری به غایت نجیب و با شکوه.

تصاویری از فیلم های مجید مجیدی

اخلاق مسئله دیگر مجیدی است. وی طرفدار سینمای معناگرا و اخلاقی در تقابل با سینمای تجاری، گیشه­ای و به قول خودش مبتذل است. وی در طول سال‌های فعالیتش به عنوان کارگردان تلاش کرده عمدتا تصویری انسانی و اخلاقی و مبتنی بر معنویت و خصایل نیکو از سینمای ایران به جهان عرضه کند. اما از سوی دیگر سعی کرده تمام قد در مقابل آنچه خودش صدای پای ابتذال می­خواند بایستد:

“ویروس ابتذال زمانی از خانه سینما رانده شده بود و اینک از پنجره آمده و حضور دوباره خویش را اعلام می‌کند. علائم ابتذال از زبان مجیدی، ظهور ترانه خوانی‌های کوچه و بازاری، عشق‌های کاغذی و لحن‌های کلاه مخملی در فیلم‌هاست.”

مجیدی در سال ۸۷ هم در اظهار نظر دیگری می گوید:” ما شاهد این هستیم که سینمای هنری و مستقل رو به افول است و متاسفانه بیش از هرچیزی سینمای بی‌هویت را داریم، سینمایی که چند سال پیش می‌گفتیم صدای پای ابتذال از آن شنیده می‌شود، اما حالا این ابتذال را با تمام هیبتش در سینما شاهد هستیم.”

او ادامه داده بود:“سینمای ما فقط در ظاهر و شکل تغییر هویت داده اما باطنا همان است که بود. ابتذال ممکن است فقط در نمایش عشق­های سطحی باشد، اما در خیلی از موضوعات دیگر نیز جلوه پیدا کرده است”.
یکی از زیباترین و بهترین سکانس­های سینمای مجیدی، سکانسی است که در آن یوسف نابینا که برای بینایی­اش عمل جراحی انجام داده؛ در راهروی شیشه­ای بیمارستان پس از باز کردن باندهای روی چشم­هایش، اولین چیزی که می­بیند مورچه­ای است که دانه­ای به دوش دارد و از محیط روشن به محیط تیره و بار دیگر به محیط روشن وارد می­شود. در پی این فضاسازی خوب و عالی، قهرمان مورد آزمایش قرار می­گیرد، شکست می­خورد و دوباره خود را احیا می­کند. در این فیلم قهرمان روی خط درستی حرکت می‌کند به شهر می‌رود تجمل و زرق و برق را می­بیندو آلوده می‌شود، تجمل قربانگاه اخلاق است، اما خداوند دوباره او را به آرامش و سادگی می‌رساند.

فقر و بی­عدالتی و اخلاق و معنویت مشترکات فطری انسان­هاست، بنابراین، مسائل مجید بعد جهانی پیدا می­کند. مجیدی در  فیلم‌ مستندی که در افغانستان تولید کرده بود، جهان را آشفته‌تر از آن دید که ‌اندیشه می­کرد. از نظر مجیدی جنگ، گرسنگی، تجاوز به حریم انسان‌ها، به خاک و خون کشیدن ده‌ها هزار نفر از زن و کودک در اقصی نقاط جهان، تحت عنوان پوشالی “‌حقوق بشر و دموکراسی” ، همه و همه نشان از فقدان معنویت و سیطره‌ی یک نظام ضد اخلاقی بر پیکره این کره خاکی بود. مجید متوجه اسلام هراسی و ایران هراسی نیز بود و در دفتر سازمان ملل در ژنو به آن پرداخت.  او به کرات از مقاومت فلسطین دفاع می­کند و در پاسخ به اهانت­ها به ساحت پیامبر، با اشاره به ساخت فیلم محمد(ص)، خبر از طلوع چهره زیبای خورشیدی­اش می­دهد.

محمد (ص) ساخته مجید مجیدی

مسئله اخلاق و اخلاق­دوستی مجید او را به سمت ساخت فیلم محمد(ص) سوق داد. مهمترین حرف فیلم این است که حضرت، اسوه اخلاق است و  از هرجا که می­گذرد رحمت و نعمت را برای آن منطقه و مردمانش می­آورد. پیامبر مهربانی­ها و رحمت­للعالمین است. فیلم محمد(ص) در قدو قواره یک بیگ پروداکشن است. منتقدان را عقیده بر آن است که فیلم خط داستان ندارد و شاید بهتر است بگوییم اصلا قصد داستان­گویی ندارد، گویا مجیدی نخواسته مخاطب را با داستان پردازی سرگرم کند. اما از روایت و فیلمنامه که بگذریم، مسائل فنی و تکنیکی فیلم عالی است؛ رنگ و نور  فوق العاده و چشم­نواز که با قاب­بندی­های زیبا هر نما از فیلم را تبدیل به یک تابلو نقاشی می­کند.

نهایتا اینکه، در فضایی که گویی تعهد و مسوولیت اجتماعی هنرمند نسبت به مسائل و معضلات جامعه‌‌ به انتها رسیده و کمدی‌های بی­روح بازاری جا را برای همه چیز تنگ کرده است؛ در این بین مجیدی هنرمندی است مسئله­محور که از طریق تولید فیلم‌های معناگرا باعث ارتقای سطح شعور دراماتیک و سینمایی مخاطبان شده و از موضع یک انقلابی، سینما را محملی می­داند که می­توان توسط آن حرف­های ناگفته انقلاب را زد.

رسانه انقلاب

به این مطلب امتیاز دهید:
12345
Loading...

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه می‌گذارد

مطلع شدن از

Top