یک مهمانی خیلی خیلی بزرگ - رسانه انقلاب

یک مهمانی خیلی خیلی بزرگ

تحلیل مستند مهمانی بزرگ شاه و مبانی فکری جشن های2500ساله شاهنشاهی بر مبنای کتاب جریان شناسی سیاسی در ایران اثر دکتر علی دارابی

نویسنده: هوشنگ شیخی
تحلیل مستند مهمانی بزرگ شاه و مبانی فکری جشن های2500ساله شاهنشاهی شاه

مقدمه

جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی حواشی و تأثیرات منحصربفردی را در ایران به وجود آورد و اکنون پس از سپری شدن ۴۶ سال از برگزاری این مراسم بزرگ می توان بهتر ابعاد آن را بازشناسی نمود. اما آنچه ضروری است نحوه روایت و معرفی این جشن هاست. بی بی سی فارسی در مهرماه ۱۳۹۵در آستانه چهل و پنجمین سالگشت این جشن ها مستندی تحت عنوان مهمانی بزرگ شاه را پخش نمود که در فضای رسانه ای واکنش های مختلفی را به دنبال داشته و به شکل گیری بحث و مناقشه پیرامون موضوع این مستند یعنی جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی انجامیده است. مستند مذکور که در اصل عنوانش “انحطاط و سقوط: مهمانی بزرگ شاه” می باشد، به کارگردانی حسن امینی به زبان انگلیسی تهیه شده است. این مستند ۷۵ دقیقه ای در بی بی سی چهار توزیع شده است. در نوشتار پیش رو ضمن ارجاع و استناد به محتوای مستند مهمانی بزرگ شاه در راستای تحلیل مبانی فکری جریان سلطنت طلب بر اساس آنچه که دکتر علی دارابی در کتاب جریان شناسی خود آورده است، رویکرد تحلیلی و منتقدانه به مستند هم آورده شده است.

تحلیل مستند مهمانی بزرگ شاه

یکی از نکات قابل توجه در تهیه مستند، طیف وسیع مصاحبه شوندگان است به طوریکه با مخالفان و موافقان جشن های ۲۵۰۰ساله مصاحبه شده است. اما در بین مصاحبه شوندگان جای اسلام گرایان منتقد خالی است و این یکی از ایرادات جدی است چراکه مهم ترین مخالفان فکری و جریانی این جشن ها روحانیون و گروه های اسلامی بوده اند.
مستند مهمانی بزرگ شاه از روایت جشن های ۲۵۰۰ساله فراتر می رود و روایت خودش از تاریخ سلطنت پهلوی دوم را عرضه می کند و با این روایت ناقص تاریخ را در خدمت ایده خود به کار گرفته است. روایت مدنظر مستند یادآور خط داستانی و رویکرد عباس میلانی در کتاب نگاهی به شاه است که این نوع روایت تاریخ پهلوی علی رغم انتقاد به پهلوی دوم به لحاظ گفتمانی در راستای تقویت سلطنت طلبان ارزیابی می گردد. در بخشی از این مستند که در پی معرفی پهلوی اول است ترانه شاهین نجفی با عنوان رضاخان آورده شده است. گرچه قسمت کوتاهی از این ترانه در مستند پخش می شود ولی در نسخه کامل آن خواننده مذکور ضمن بی احترامی به حضرت سیدالشهداء(ع) رضاشاه را عامل مدرنیزاسیون و خدمات فراوان زیربنایی به کشور معرفی می کند و تمامی این موارد به لحاظ گفتمانی در یک دسته بندی همسان قرار می گیرند.
کارگردان اثر خود موضعی انتقادی نسبت به جشن های ۲۵۰۰ساله دارد و این موضع در جای‌جای مستند مشهود است و مستند این جشن را دروازه‌ای برای سقوط شاه معرفی می کند و عنوان می کند که: «آن مهمانی، راه را برای سقوط شاه هموار کرد و سرآغاز انقلاب اسلامی شد». اما در عین حال تأکید اصلی مستند بر هزینه های گزاف و تبذیرهای صورت گرفته است و گویی که مخالفت ها صرفا بخاطر مسائل اقتصادی بوده است. در این خصوص از  مسائل فرهنگی، اعتقادی، تاریخی، فکری و سیاسی چشم پوشیده و با ارائه آمارهای خرج های صورت گرفته صرفا بر وجه اقتصادی چالش مخالفان و موافقان تأکید می ورزد و از این رو به نوعی رویکرد چپ گرایانه را دنبال می کند. حال آنکه مخالفت ها با این جشن ها همچنان که گفته شد دلایل و علل گوناگونی را شامل می شود. در این راستا می توان به برجسته سازی ناهماهنگی ها و ضعف در اجرای مراسم و ضیافت در مستند مهمانی بزرگ شاه اشاره نمود. نقدهای اساسی و مبنایی به نفس این جشن ها به خرده گیری هایی در خصوص ناهماهنگی ها و ضعف در اجرای مراسم تقلیل داده شده است. این برجسته سازی مخاطب را از تعمیق در ضرورت و هدف این جشن ها دور می سازد و وارد مناقشه مخالفان و موافقان در خصوص میزان هزینه ها یا جزئیات جشن می سازد و در نتیجه به طورکلی مخاطب به مسائل مبنایی نمی پردازد.
از جمله دیگر نکات قابل ملاحظه در مستند می توان به نوع بازنمایی امام خمینی(ره) اشاره کرد. مستند از امام خمینی(ره) به عنوان روحانی تندروی نه چندان سرشناس مخالف اصلاحات شاه نام می برد و در حالیکه پس از آن تصاویری از دست بوسی و پابوسی شاه توسط مردم را در دوران اصلاحات ارضی و ارائه سند املاک به کشاورزان را نمایش می دهد. ارزیابی بر این است که به طور ضمنی درصدد القای تقابل بین نظر مردم و روحانیون خصوصا امام خمینی(ره) است. از آنجا که در بسیاری از موارد گرایشات شخصی و مبانی فکری مؤلف و صاحب اثر بر نتیجه کار تأثیرگذار است می توان ادعا کرد که گرایشات شخصی و خانوادگی حسن امینی کارگردان مستند در نکات مربوط به انقلاب سفید مؤثر بوده است. چراکه کارگردان این اثر نوه علی امینی نخست وزیر دوران انقلاب سفید شاه است.
تبارگرایی و وفادار ماندن به اصالت تبار و مبنا قرار دادن آن برای ارزش گذاری یکی از محورهایی است که در تحلیل مستند مهمانی بزرگ شاه قابل استحصال است. در بخشی از این مستند نظر یکی از مخالفان آورده شده است که می گوید شاه امپراتور نیست پدر او دهقان بوده است. بنابراین مستند به لحاظ فکری با ذات شاهنشاهی و سلطنت در تضاد نیست بلکه فقط نقدهایی را با ملاحظات پیش گفته شده به جشن های ۲۵۰۰ساله وارد می کند. این مسئله می تواند متأثر از چند عامل باشد؛ از یک سو مبانی فکری و وابستگی خانوادگی کارگردان به قاجاریه و همچنین مسئولیت پدربزرگ وی در دوران پهلوی و از سوی دیگر وجود نهاد سلطنت در دولت سرمایه گذار این مستند یعنی بی بی سی می تواند در عوامل مؤثر بر این رویکرد باشند.
نمایش تصاویر نمازگزاران در یک زمان و مکان دیگر به هنگام سخنرانی محمدرضا پهلوی در پاسارگاد یکی از نکات قابل تأمل است. به طوریکه هنگامی که شاه خطاب به کوروش می گوید در برابر آرامگاه تو سر ستایش فرود می آوریم. مستند نمازگزاران را نشان می دهد که در یکی از بقاع متبرکه نماز به جا می آورند و از رکوع برمی خیزند. همچنین پس از آن جمعیتی از مردم را نشان می دهد که مبهوتانه تصاویر سخنرانی شاه را تماشا می کنند. این تصاویر و تدوین نشانگر تنافر نگاه شاه و ملت است.

یکی از نکات قابل ملاحظه ای که در مستند نیامده است نقش اسرائیلی ها در مشورت دادن در خصوص جشن های ۲۵۰۰ساله است. همچنانکه مظفر شاهدی پژوهشگران تاریخ در نوشتار “مروری بر جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی” منتشر شده در موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران با استناد به کتاب “خاطرات همسر سفیر” آورده است: «اسدالله علم از سالها قبل، هنگامی که نخست وزیر بود، در رأیزنی اش با کارشناسان اسرائیلی به دور از حوزه کاری شورای مرکزی جشن های ۲۵۰۰ ساله، که آن موقع ریاستش بر عهده سناتور جواد بوشهری بود، طرحرهایی برای کیفیت و چگونگی برگزاری این جشنرها در دست تهیه داشت. این امر هنگامی صورت جدی تری به خود گرفت که اسدالله علم در دوران نخست وزیری اش از اسرائیل تقاضا کرد جهت گسترش صنعت توریسم و گردشگری و جهانگردی در ایران طرحی در اختیار وی قرار دهند. اسرائیل این تقاضای علم را پذیرفت و به دنبال آن «تدی کولک» (Teday Kollek) رئیس اتحادیه توریستی اسرائیل و شهردار بعدی اورشلیم به ریاست میسیون برنامه ریزی برگزیده شد. کولک توصیه کرد که ضمن تأسیس هتل ها، جاده های جدید و وسایل نقلیه مدرن در تخت جمشید، ایران باید واقعه مهمی برپا کند تا خارجیان را به این تسهیلات جهانگردی جدید جلب کند. کولک بعدها اعتراف کرد که هرگز تصور نمی کرد اسراف کاری که در جشن های بیست و پنجمین قرن بنیانگذاری امپراتوری ایران پیش آمد همان است که او توصیه کرد».  هر چند بر خلاف تصور کولک ایده برگزاری جشن های ۲۵۰۰ ساله حدود چهار-پنج سال قبل از توصیه وی توسط دیگران طرح ریزی شده بود، اما طرح های عملی و راهنمایی های وی به علم، که بعدها ریاست برگزاری این جشن ها را بر عهده گرفت، بدون تردید در کیفیت برگزاری این جشن ها اثر بخش بوده است. بی توجهی به این واقعیت تاریخی در مستندی که به طور جزئی و موشکافانه به حواشی جشن ها پرداخته است نقطه ضعف محسوب می گردد.
علاوه بر ملاحظات ذکر شده در خصوص تحلیل مستند مهمانی بزرگ شاه، در ادامه به تحلیل مبانی فکری جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی بر اساس روایت این مستند با اتکای بر چارچوب نظری و مؤلفه های فکری جریان سلطنت طلب احصا شده توسط دکتر علی دارابی در کتاب “جریان شناسی سیاسی در ایران” منتشر شده توسط پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی پرداخته می شود.

تحلیل مبانی فکری جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی

دکتر علی دارابی در کتاب جریان شناسی سیاسی ایران شش مؤلفه اصلی شامل: ۱-شاه محوری ۲- نظام سلطنت به عنوان موهبتی الهی ۳- باستان گرایی و ناسیونالیسم ۴- رابطه خدایگانی – بندگی بین شاه و رعیت ۵- سکولاریسم ۶-غرب زدگی را به عنوان رئوس فکری جریان سلطنت طلب نام می برد. از آنجا که جشن های ۲۵۰۰ساله شاخص ترین مراسم سلطنت طلبان در دوران پهلوی بوده است مبانی فکری آن بر اساس این شش مؤلفه تحلیل می گردد.

۱-شاه محوری 
مهمترین مبنای فکری این جریان، شاه محوری است. بر این اساس شاه مرکز، قلب و قطب همه امور کشور است و همه چیز باید حول او به گردش درآید. شاه برای این جریان، موجودی مقدس، الهی، سایه خدا(ظل الله)، دارای فر ایزدی و شخصیتی کاریزماتیک به شمار می آید. سخن او قانون به شمار می رود و خود نیز در اجرا یا زیر پا گذاشتن آن، طبق استبداد شخصی و هواهای نفسانی آزاد است. در حقیقت عملکرد محمدرضا شاه در راستای تبدیل شدن به یک رهبر تمام عیار بود به نحوی که خود را به عنوان «فرمانده ابدی شاهنشاهی» تصور می کرد. القای رهبری واحد به صورت اسطورهای، ریشه در تاریخ نظام شاهنشاهی ایران داشت.

مطابق آنچه در مستند آمده است خبرنگار خارجی از محمدرضا پهلوی می پرسد: یژگی یک ایرانی چیست؟ کدام خصلت یک مرد قبیله نشین که هزار کیلومتر از اینجا دور است را با مردی که در تهران مهمانی برگزار می کند پیوند مشترک همه این ها چیست؟ او در پاسخ می گوید: من هیچ قصد تبلیغ و خودستایی ندارم ولی فکر می کنم سلطنت است، پادشاه است. این گفته به قدر کافی واضح است و شاه محوری را در این فکر نشان می دهد.

۲- نظام سلطنت به عنوان موهبتی الهی        
همچنان که شاه سایه خدا در زمین است، سلطنت نیز موهبتی الهی است. حکومت در واقع ملک شخصی شاه و حق انحصاری او است و هر کسی را حق دخالت در آن نیست؛ این نکته ای بود که به صراحت بر آن در قانون اساسی مشروطیت تأکید شده بود. مشروطیت تاکید شده بود. مطابق با اصل سی و پنجم متمم قانون اساسی مشروطه، سلطنت ودیعه ای است که به موهبت الهی از طرف ملت به شخص پادشاه واگذار شده بود. در ماموریت برای وطنم شاه این فکر را طرح می کند که سلطنت برای کشور ضروری بوده است. او می گوید که در طول ۲۵۰۰ سال سلطنت مداوم؛ این نهاد تنوع و گوناگونی را به وحدت و یکپارچگی تبدیل کرده است . همیشه دارای اقوام، رنگ ها، مذاهب و شرایط و باورهای اقتصادی و سیاسی گوناگون بوده ایم، ولی در سایه سلطنت همه این واگرایی ها و تنوعات در قالب یک کل بزرگ تر قرار گرفته اند که شخصی شاه نماد آن است.” همچنین مطاق آنچه که در مستند مهمانی بزرگ شاه آمده است، محمدرضا پهلوی در بخش دیگری از گفتگوی خود با خبرنگار خارجی می گوید: ایمان راسخ دارم که رسالتی بر دوش دارم و به پرورگار ایمان دارم و از همین رو می گویم که فرمان الهی برای انجام رسالتم دارم و این افزون بر رابطه خاص بین ملت ایران و پادشاهشان است همین نکته این رابطه را چنان خاص می کند که شاید بعضی از آدم ها از درک قاصر باشند. با تدقیق در این گفته شاه می توان به مبانی فکری او در خصوص درک او از سلطنت به عنوان ودیعه الهی پی برد.

۳- باستان گرایی و ناسیونالیسم

سلطنت طلب ها از ایران قبل از اسلام با عظمت یاد می کنند و با تحسین از دوران باستانی، اسلام را به چشم دشمن می نگرند. بدین سان، با تحقیر ارزش های دینی در پی احیای آداب و رسوم جاهلی پیش از اسلام اند. آن ها ناسیونالیسم گذشته گرا را برای ارائه ایدئولوژی جایگزین اسلام در ایران مطرح می کنند و می کوشند فرهنگ باستانی را به جای فرهنگ اسلامی بنشانند.
موج باستانگرایی آریایی و تمرکز مطالعات تاریخی بر روی ۲۵۰۰ سال تاریخ شاهنشاهی موجب غفلت از تمدن چهار هزار ساله پیش از هخامنشیان و تاریخ ۱۴ قرن حضور اسلام در ایران شده است. جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی به طور مستقیم مروج آموزه های باستان گرایی است.

۴- رابطه خدایگانی – بندگی بین شاه و رعیت

از دیدگاه سلطنت طلبان، مردم جز نوکران شاه نیستند. از آنجا که از نظر آنان شاه هم می باید سلطنت کند و هم حکومت، بنابراین مردم نه تنها در سرنوشت سیاسی کشور حق مشارکت ندارند، بلکه به عنوان رعیت و بندگان شاه بر اساس ادبیات سیاسی حاکم جز اطاعت و جان نثاری وظیفه ای ندارند و مجاز نیستند که در امور مملکت دخالت کنند. البته برخی سلطنت طلبان پس از انقلاب مشروطه ناچار شدند مانند نظام پادشاهی مشروطه غربی، بین حکومت و سلطنت تفکیک قائل شوند. آنان می خواستند به نوعی بین حاکمیت شاه و حاکمیت مردم آشتی برقرار کنند، اما همین گروه نیز به دلیل تضاد بین حاکمیت شاه و مردم، کفه را به نفع شاه تغییر دادند و تلاش خود را برای بی رنگ کردن نقشی مردم در امور سیاسی به کار بستند. در جشن های ۲۵۰۰ساله هم مردم کمترین نقش را نداشته اند و کاملا در حاشیه قرار گرفته اند.
طبق آنچه که در مستند آمده است طی مصاحبه ای یک خبرنگار خارجی از زن روستایی ایرانی می پرسد: شاه کیست؟ او در جواب می گوید: «شاه خداست، خدای کوچک ملت است. ما دوستش داریم و برایش دعا می کنیم». ارزیابی بر این است که گفته مذکور در تداوم آموزه عمومیت یافته” السلطان ظل الله فی الأرض” است که در بخش نظام سلطنت به عنوان موهبتی الهی     شرح داده شد.

۵-سکولاریسم

سکولاریسم، به معنای جدایی دین از سیاست، یکی دیگر از مبانی فکری جریان سلطنت طلب است. دین اسلام در ایران همواره مانعی در برابر فساد شاهان و درباریان بوده و با استبداد و ظلم مبارزه می کرده است. از این رو، شاه، دربار و سلطنت طلبان حاکم همواره کوشیده اند تا از دخالت دین در امور اجتماعی و سیاسی جلوگیری کنند. آنان هرچند از ترس مردم متدین، ناچار به تظاهر به دین بودند، در واقع علاقه ای به دین و دین داری نداشتند. سلطنت طلبان بر اساس سیاست ماکیاولیستی، ضمن تلاش برای جدایی دین از سیاست، برای رسیدن به قدرت و منافع شخصی، هرجا که فرصت پیدا به استفاده ابزاری از دین و اخلاق پرداخته اند. به هر حال شواهد تاریخی نشان می دهد که این گروه در عمل به شدت، ضد دین و اخلاق فاضله عمل کرده اند. شاه در مصاحبه های مورد استفاده مستند مهمانی بزرگ شاه در مصاحبه با خبرنگار خارجی می گوید: “من عارف مسلک مذهبی ام به دین خدا و پیامبرمان اعتقاد دارم اما نه دینی که منحرف شده و از آن دکان ساخته و نان می خورند” مراد او از دین منحرف شده دینی است که روحانیون آن را نمایندگی می کنند و با اتکا و استناد به آن در مقابل رژیم او می ایستند و بنابراین طبق گفته خود شاه و بررسی رفتارهای او مشاهده می گردد که مدافع و مروج سکولاریسم بوده است.
تالین گریگور نویسنده کتاب”ساختن ایران” در مستند مهمانی بزرگ شاه می گوید: روشنفکران دلیل ضعف ایران را اسلام معرفی کردند. وقتی پدر شاه و وزرای او به قدرت رسیدند اکثرشان تحصیلکردگان موسسات غربی بودند. عزم شان برای مدرنیته، غربی کردن و بازگشت به ریشه های باستانی جزم بود. بنابراین فرهنگ و احیای فرهنگی راهی برای سکولار کردن ایران می دانستند. همچنین پروانه قربانیان ندیمه فرح پهلوی هم در بخشی از گفتگو با سازنده مستند اذعان می کند؛ به لحاظ مذهبی از اعتقادات جامعه دور شده بودند و رفتارشان از سوی مردم قابل پذیرش نبود.

۶-غرب زدگی

سلطنت طلبان از دوره قاجار به بعد به شدت در برابر دنیای غرب احساس حقارت کرده اند؛ بر این اساس تقلید از ظواهر تمدن غرب به شکل افراطی از جمله مبانی فکری آنان به حساب می آید. برداشت سطحی از مدرنیسم (نوگرایی) غربی، بدون پشتوانه عقلانی و همچنین عدم توجه به زیر ساخت های آن سلطنت طلبان را به رفتاری احساسی نسبت به بهره گیری از تمدن غربی واداشته است. بر مبنای این فکر، آنان به تغییر نوع پوشاک مردان و زنان، رواج الگوهای غربی، ایجاد کلوپ ها و باشگاه های فساد، برگزاری مهمانی های مختلط زن و مرد، همراه با رقص و موسیقی و کارناوال های شادی، حتی در ایام عزاداری امام حسین(ع) روی آوردند. احساس حقارت نسبت به تمدن غربی تا به آن حد در این جریان ریشه دارد که بدون شناخت صحیح، معیار پیشرفت را در کشف حجاب، کلاه لگنی (شاپو) و… می دیدند.
جشن های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی که در تاریخ ۲۰ مهر ماه ۱۳۵۰ در شیراز برگزار شد تمامی امورات آن توسط توسط کشورهای غربی  برنامه‌ریزی شده بود به طوری که مهمانداران و خدمه هم از کشورهای بیگانه انتخاب شده بودند، که این مسئله خود با اصل هدف اعلامی جشن ها یعنی به نمایش گذاشتن ارزشهای ملی و تمدن ایران باستان مغایرت داشت. به طوریکه حتی از یک غذای ایرانی هم در پذیرایی میهمانان استفاده نشد. پذیرایی و شکل جشن های برگزار شده فی نفسه نشانگر شدت غرب زدگی در میان جریان حاکم وقت است.
بررسی های صورت گرفته به تفصیل نشان داد که هر شش مؤلفه فکری جریان سلطنت طلب ذکر شده در کتاب جریان شناسی سیاسی در ایران، در روایت مستند مهمانی بزرگ شاه از جشن های ۲۵۰۰ساله شاهنشاهی مصداق دارند.

به این مطلب امتیاز دهید:
12345
Loading...

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه می‌گذارد

مطلع شدن از

Top