داستان جنگ مقدس از ابتدا تا کنون- موانع و راهکارهای ارتقاء جایگاه ادبیات دفاع مقدس-رسانه انقلاب

دکتر محمد حنیف:

ادبیات دفاع مقدس از ابتدا تا کنون

گزارش نشست «موانع و راهکارهای ارتقاء جایگاه ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس»/ قسمت سوم

دکتر محمد حنیف - موانع و راهکارهای ارتقاء جایگاه ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس

رسانه انقلاب: نشست تخصصی «موانع و راهکارهای ارتقاء جایگاه ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس» با حضور «دکتر محمد حنیف» در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی برگزار شد.
«دکتر محمد حنیف» در این نشست سخنان خود را با عنوان «سیر تحول داستان جنگ و دفاع مقدس در ایران» ارائه کرد. وی در ابتدای سخنان خود با بیان مقدمه‌ای کوتاه گفت: تحولات در سه بخش حجم و تعداد و جنسیت نویسندگان، مضمون و درونمایه، فنون عناصر داستانی طبقه بندی می‌شوند. شیوه کار من هم این بوده‌است که کتاب‌هایی از دوره اول کتاب‌های دفاع مقدس انتخاب شده و با کتاب‌های متأخر مقایسه شده‌است.
وی ادامه داد: مشخص است که هرچه از شروع جنگ فاصله می‌گیریم بر تعداد نویسندگان جنگ و دفاع مقدس افزوده می‌شود. سال ۷۶ اوج رونق ادبیات داستانی جنگ است. در آن سال ۴۸ کتاب در حوزه کودک و نوجوان و در رابطه با جنگ منتشر شده‌است؛ اما آیا زیادتر شدن تعداد نویسندگان و تغییر جنسیت نویسندگان از آقا به سمت نویسندگان خانم، توانسته است در عناصر داستانی و درون‌مایه هم تغییر ایجاد کند؟ در بخش مضمون پنج ویژگی از مقایسه آثار در سال‌های ابتدای جنگ و آثار دو دهه بعد حاصل می‌شود. اول حماسه و شعار در مقابل نشان دادن مصائب جنگ؛ اما آثار سال‌های اخیر بیشتر بر مظلومیت مردم جنگ‌زده و مصائب جنگ در کنار نشان دادن رشاد‌ت‌ها تأکید دارند. در آثار سال‌های اخیر اندوه از دست دادن روزهای خوش هویداست و صلح و آرامش به عنوان یک غنیمت بزرگ معرفی می‌گردد. در مجموع ادبیات داستان جنگ مقدس از حماسه سرایی و شعارگرایی به سمت توجه به مسائل انسانی و مصائب جنگ گرایش یافته است. این تغییر رویه بازتاب شرایط اجتماعی‌اقتصادی و سیاسی جامعه است.
وی دومین تغییر در ادبیات داستانی دفاع مقدس را گرایش از عشق‌های آسمانی به عشق‌های زمینی دانست و گفت: آثار سال‌های اخیر از نظر اشاره و حتی تأکید بر فضاهای عاشقانه، با داستان‌های گذشته متفاوت هستند. سومین ویژگی از نظر مضمون، تک صدایی در مقابل چندصدایی و چندلایه‌ای است. بطور کلی در آثار داستانی اخیر صداهای بیشتری شنیده می‌شوند. البته داستان نه چندان بلند «اسم من علی‌اصغر است» نوشته «مصطفی رحماندوست» از این قاعده مستثنی است.
وی افزود: در داستان‌های سال‌های اخیر صدای مخالفان جنگ یا حتی صدای کسانی که از حضور مستقیم در جنگ می‌هراسند، نیز شنیده می‌شود. چهارمین ویژگی، نشان دادن چهره انسانی از سربازان دشمن است. در اغلب آثار داستانی سال‌های اول جنگ از سربازان دشمن با نگاهی کینه‌توزانه یاد شده‌است؛ اما در آثار سال‌های اخیر و به ویژه بعد از سقوط صدام‌ و ایجاد روابط حسنه بین ایران و عراق در نگاه نویسندگان تغییراتی بوجود آمد. این تغییرات بیشتر تابع تغییر نویسندگان در محیط زیستی و اجتماعی آنهاست. چون رمان بیان تجربه نویسنده خود است.
«دکتر محمد حنیف» افزودند: هرچند در برخی آثار میان دفاع مقدس و جنگ تفاوت گذاشته شده؛ اما اغلب، ذات جنگ را نکوهش کرده و از آن به عنوان جنگ لعنتی یاد کرده‌اند.
وی در بخش بعد صحبت‌های خود درباره فنون و عناصر داستان جنگ گفت: از نظر فنون شاهد واقع‌گرایی در مقابل رئالیسم هستیم. یعنی جادو و فانتزی وارد ادبیات معاصرمان شده‌است. سادگی و تکراری بودن کانون روایت در مقابل تنوع کانون روایت تغییر بعدی است. سومین تغییر، تمایل به پی‌رنگ خطی در مقابل استفاده از پی‌رنگ‌های فرعی و پیچیده است. چهارمین تغییر، زبان ساده در مقابل تنوع واژگانی و گرایش به طنز است.
«آقای حنیف» پنجمین تغییر در فنون و عناصر داستان جنگ مقدس را ایجاد شخصیت‌های خاکستری به جای سیاه و سفید دانست و گفت: در داستان‌های اولیه فقر همیشه خوب بود و غنی آدم بدی بود. جامعه هم آماده این تغییر نگاه بود. تغییر بعدی، استفاده از قالب‌های متنوع‌تر مثل داستانک در مقابل بهره‌گیری از قالب‌های معمول داستان کوتاه و بلند است.
وی نتیجه‌گیری سخنان خود را اینگونه بیان کرد: ادبیات داستانی جنگ و دفاع مقدس سیر روبه رشدی داشته است. این سیر صعودی هم در تنوع موضوعی محتوایی و هم در ساختار و به‌کارگیری عناصر داستانی مشاهده می‌شود. پی‌رنگ اغلب داستان‌های معاصر به نسبت دوره اول جنگ مستحک‌تر است. پی‌رنگ نسبتاً پیچیده برخی داستان‌های معاصر و ساختار پازلی آنها قدرت تعقل خوانندگان را تقویت می‌کند. از سویی گرایش به فضاهای تخیلی و فانتزی زمینه ورود خوانندگان و به ویژه خوانندگان نوجوان را فراهم می‌کند. شیوه‌های شخصیت‌پردازی و نام‌های این شخصیت‌ها متفاوت شده‌است. داستان نوجوان از سمت شخصیت آرمانی به سمت شخصیت خاکستری سوق پیدا کرده‌است. با گسترش سطح واژگانی خوانندگان زبان داستانی به ویژه در حوزه نوجوان غنی‌تر گشته است. همچنین با گسترش فضای مجازی واژگانی نو وارد دنیای داستانی دفاع مقدس شده‌است. قدم‌هایی در راه ورود جدی‌تر شخصیت‌های مونث نیز برداشته شده است.
هم چنین بخوانید:
حدود و ثغور ادبیات پایداری

آشتی ادبیات جنگ و ادبیات کلاسیک

به این مطلب امتیاز دهید:
12345 (رای دهید)
Loading...

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه می‌گذارد

مطلع شدن از

Top