از غرب زدگی تا شرق شناسی - گزارشی بر نشست «واسازی متون جلال آل احمد» - رسانه انقلاب

از غرب زدگی تا شرق شناسی

گزارشی بر نشست «واسازی متون جلال آل‌احمد»+ صوت

جلال آل احمد- واسازی متون ادبی جلال آل احمد

رسانه انقلاب: جلسه نقد و بررسی کتاب «واسازی متون جلال آل احمد؛ سوژه، نیهیلیسم و امر سیاسی» با حضور «مهدی معین‌زاده»، «یوسف محمدنژاد»، «احمد ابوالفتحی» و مولف کتاب «مجتبی گلستانی» برگزار شد.
در ابتدای جلسه خانم «مریم حسینی» رئیس انجمن نقد با اشاره به رویکردهای جدید نقد کتاب گفت: ما حقیقتاً به رویکردهای جدیدی مثل نگاه مولف کتاب به حوزه نقد بر متون گذشته و حال، به خصوص متونی که با اقتدار مولف همراه بوده است، نیازمندیم. شکستن این وضعیت و رفتن به عمق این آثار و بیرون آوردن حقایق اندیشه‌های خالقان این آثار یکی از مهمترین کارهایی است که در این حوزه باید انجام بدهیم.
در ادامه همچنین دکتر «یوسف محمدنژاد» رئیس «پژوهشکده زبان و ادبیات» درباره هدف برگزاری این جلسات گفت: پژوهشگاه باید یک موقعیتی ایجاد کند که بتوانیم در حوزه مطالعات میان‌رشته‌ای قدم‌هایی را برداریم و زمینه‌هایی را برای تعامل بیشتر متخصصین رشته‌های مختلف مثل فلسفه، هنر، ادبیات، زبان‌شناسی و… ایجاد کنیم.
در ادامه جلسه، آقای «احمد ابوالفتحی» مولف کتاب «پل‌ها» سخنان خود را این‌گونه آغاز کرد: خوشحالم که در خدمت شما هستم و درباره کتابی صحبت می‌کنم که در یکسال اخیر چالش‌های زیادی با آن داشتم و همیشه به دوستانم آن را پیشنهاد کرده‌ام.
وی با اشاره به اینکه در دهه ۹۰ و سال‌های اخیر برداشتهای جدید و مختلفی از «جلال آل احمد» شده است، گفت: مثلاً در یکی از سخنرانی‌های مهمی که اخیراً توسط «دکتر اباذری» در دانشکده علوم‌اجتماعی انجام شد، جواب‌های جدیدی به منتقدین جلال داده شد یا مثلاً اخیراً یک روایت جدید و شاذ از «دکتر طباطبایی» درباره جلال شنیدم که درباره سفارش کتاب «غرب‌زدگی» از طرف دفتر فرح پهلوی و…  بود. این روایت‌های جدید و متناقضی که در جهت واشکافی ابعاد شخصیت «جلال آل احمد» ارائه شده است، ما را ناگزیر از بازخوانی «جلال آل احمد» کرده است. این مورد، اهمیت کتاب مورد بحث را بیش از پیش مشخص می‌کند. این کتاب خودش یک کنش محسوب می‌شود.
ایشان ادامه داد: ما در فضای روشنفکری‌مان با یک مسئله عمده روبرو هستیم و آن فقدان بازخوانی است. فقدان بازخوانی متون، شخصیت‌ها و… و دامن زدن به یک سری روایت‌های رسمی و به شدت هژمونیک به شکل رد یا تأیید. کتاب «واسازی متون جلال آل احمد» از این نظر یک کتاب راهگشاست. بصیرتی به ما می‌دهد که ما را در خوانش متون جلال یاری می‌دهد. «گلستانی» از خلال خوانش مبتنی بر کشف کنش‌های داخل متن کتاب «سرگذشت کندوها» به این نتیجه می‌رسد که شیوه تدریس سقراطی و نگاه معلمانه و مبلغانه آل‌احمد، که هر دو در جهت تأسیس آرمانشهر پیش می‌روند، در نهایت به ایده مراقبت از شهر و شهروندان در مقابل رخنه فساد از خارج و جهان مورچه‌ها می‌انجامد. نگاه معلمانه‌ای که «آل‌احمد» دارد یکی از پیوندهایی است که او را به وضعیت معاصر پیوند می‌دهد. یکی از دلایلی که هنوز با آل احمد چالش داریم همین است.
وی افزود: از دیگر بصیرت‌هایی که در کتاب هست، بحث جالبی است که درباره شرق‌شناسی وارونه انجام شده‌است. چنین بحثی را الآن در محیط آکادمی به خوبی می‌شناسیم، ولی اینکه در یک کتابی که بیرون از محیط آکادمیک است چنین بحثی را مطرح کنیم اتفاق جالبی است. نسبتی که بین مسئله غرب‌زدگی در کتاب «غرب‌زدگی» و مسئله شرق‌شناسی وارونه برقرار شده است، ایده جدیدی است.
آقای «ابوالفتحی» با اشاره به مسئله متن‌محوری و مولف‌محوری در نقد ادبی گفت: تأکید بر متون در نام کتاب تمایزی را بین دو نگاه مشخص می‌کند که مولف آنها را سنت هژمونیک در نقد ادبی ایران و سنت جایگزین نامیده است. البته به نظر من دوگانه‌ای که بین متن‌محوری و مولف‌محوری شکل گرفته در جاهایی باعث خرده‌گیری‌های صحیحی به متن کتاب می‌تواند بشود. یک جاهایی تلاش زیاد برای اینکه خود را در متن محدود کنیم، نمایان شده‌است. چون مسئله اساسی کتاب بیش از اینکه متون «جلال آل احمد» باشد، خود اوست. متن، محملی است برای قرائت صاحب متن. لذا این اتفاق برخی جاها ما را با مشکل روبرو کرده‌است.
وی ادامه داد: در سنت نقد ادبی با یک منِ استعلایی به نام «جلال آل احمد» روبرو هستیم. برای مطالعه این شخصیت ابتدا باید این منِ استعلایی را بشکنیم و به سمت یک روایت غیر ذات باورانه از جلال حرکت کنیم. در یکی از بخش‌های کتاب که به سیاست حقیقت پرداخته شده، ما این من استعلایی «جلال آل احمد» را می‌بینیم. روبرو می‌شویم که عملاً جملات او در متونش با شخصیتش نظیره‌سازی می‌گردد و بین «جلال آل احمد» واقعی و جلال نظیره‌سازی شده به سمت یک من استعلایی از جلال حرکت می‌کنیم. این اتفاقی است که با آن ادعای متن‌محوری همخوانی ندارد. هرچند من معتقدم نباید این کتاب را بصورت یک کلِ منسجم دید. فصل به فصل کتاب هرکدام سرنوشت مخصوص به خود را دارند و نقدی که به فصل سیاست حقیقت دارم لزوماً درباره فصول دیگر برقرار نیست.
در ادامه جلسه، آقای «مهدی گلستانی» صاحب اثر با ابراز ناراحتی از وضعیت موجود فرهنگی گفت: وضعیت فرهنگی امروز ما، وضعیتی غم‌انگیز است. زمانی پژوهش‌های گران‌سنگی انجام می‌شد و آثار فاخری تولید می‌گردید یا ترجمه‌های آثار بزرگی انجام می‌شد؛ اما اکنون ترجمه مقالات هزارکلمه‌ای رواج دارد که معلوم نیست کاربردشان چیست. از طرفی هم رابطه پژوهشکده‌ها و دانشکده‌ها با نقد و اساساً با جامعه قطع است.
وی درباره نام کتاب گفت: عنوان کتاب ابتدا «سوژه، نیهیلیسم و امر سیاسی» بود و «واسازی متون جلال آل احمد» عنوان فرعی بود. ناشر تصمیمش این بود که نام جلال آل احمد روی عنوان قرار بگیرد. این هم چیزی بود که به کار صدمه زد. چون موضوع کتاب سوژه، نیهیلیسم و امر سیاسی است و این یک قسمت از سه‌گانه‌ای است که قرار است جلدهای دیگر آن درباره احمد فردید و علی شریعتی باشد.
در ادامه جلسه آقای «دکتر معین‌زاده» با اشاره به اینکه کتاب مورد بحث حول دو اندیشمند می‌چرخد، گفت: این دو اندیشمند یکی «فوکو» و نیز تا حدی «دریدا» هستند. بسیار هم قوی نگاشته شده است. درباره محتوا فقط به یک نکته اشاره می‌کنم و آن اینکه به من این حس داده می‌شود که نظریه «فوکو» اصل گرفته می‌شود و یک متنی به مسلخ آن نظریه می‌رود. این مورد خیلی غلیظ است.
وی ادامه داد: اینکه متنی، نظری، واقعه‌ای و… به روابط قدرت ارجاع داده شود، گویی افشاگری آن می‌شود، گویی نقطه ضعف آن نمایان می‌شود. من اساساً با رویکرد فوکو این مشکل را دارم. این را اوج اوبژه‌سازی می‌دانم. من گمان می‌کنم چیزی را حل نمی‌کند و چیزی به دست ما نمی‌دهد. در نثر دریدایی هم زوج‌های متقابل ساخته می‌شوند و بعد سعی می‌شود غلبه یکی بر دیگری را در هم بشکند. من با این هم مشکل دارم. اصلاً مگر می‌شود، بدون دوتایی تفکر کرد؟ هر کسی تفکر می‌کند باید یک دو تایی را در برابر هم قرار دهد و بعد سعی کند یکی را رفع کند. به نظر من چیزی بدست نمی‌آید.
«دکتر معین زاده» در ادامه بیان داشت: می‌خواهم یک نکته کلی‌تر درباره نقد ادبی بگویم. مرگ مولف چنان در نقد ادبی مطرح می‌شود که من بعید می‌دانم غور فلسفی کافی در این باره انجام شده باشد. یعنی انگار تا الآن معنای متن را در نزد مولف می‌جسته‌اند و اکنون هوس کرده‌ایم بگوییم آن کهنه شده و نگاه جدیدی مطرح شده‌است.
در ادامه آقای «گلستانی» گفت: به هر حال اگر کسی علاقمند به پدیدارشناسی هرمونوتیک باشد چنین کتابی را نخواهد پسندید. راستش اگر کسی از این شیوه افشاگری خسته است، ما هم از آن شیوه خودنمایی حقیقت به معنایی که در پدیدارشناسی وجود دارد خسته‌ایم. صحبت‌های «دکتر معین‌زاده» برای من کاملاً طبیعی است. فقط آن قسمت قرتی‌بازی که گفتند برای من غیرطبیعی بود. اینها ادبیات آل‌احمد است. اینها ادبیاتی خشن است که از دل آن فاشیسم بیرون می‌آید. همین وضعیت سیاسی و فرهنگی که در کشور داریم حاصل این ادبیات است.
وی ادامه داد: ادبیات و فلسفه نمی‌توانند با هم گفتگو نکنند. محدود کردن حوزه فلسفه و یا ادبیات خیلی خوب نیست. بالأخره من از خانواده فلسفه هستم، ولی نمی‌توان اگر کسی در حوزه ادبیات کار فلسفی کرد بگوییم تو را به فلسفه چه کار و بالعکس. این همه انحصارطلبی که در فضای سیاسی امروز داریم از چنین مواردی است.
ایشان در خصوص صحبت‌های «دکتر معین زاده» توضیح داد: این کتاب بیشتر از اینکه «دریدایی» باشد، «فوکویی» است و من همه‌ جوارحم فوکویی است. آقای دکتر گفتند نمی‌شود به غیر از دوگانه‌ها تفکر کرد. من دو مثال می‌آورم برای اینکه بگویم چرا این دوگانه‌ها سرکوب‌گرند. یکی اینکه تجربه‌ی زیستی زن بودن و دیگری تجربه معلولیت خودم. یعنی اگر شما تجربه سرکوب را در زندگی داشته باشید آن موقع افشا کردن دیگر گندش را درآوردن نخواهد بود. یک جایی باید فریاد زد و افشا کرد و گفت که دیگران هم حرفی برای گفتن دارند.
آقای گلستانی با ذکر این نکته که باید ابتدا «ما» را تعریف کرد گفت: اینکه گفته می‌شود چنین رویکردی چیزی بدست ما نمی‌دهد، ابتدا باید «ما» تعریف گردد. شاید من یا افراد دیگری نخواهند جزو این «ما» باشند. لذا می‌خواهم بگویم این تجربه‌های دوگانگی همه تجربه‌هایی هستند که یک طرف خیلی محکم حرف خود را غالب ساخته‌است.
وی درباره اینکه گفته شد در خود کتاب نقض غرض شده‌است گفت: این موضوع خیلی مطرح شده‌است. بخش مهمی از صحبت‌های شما درست است؛ اما بالأخره یک من استعلایی وجود دارد و من باید آن را نشان داده و برجسته کنم. این چیزی بوده که خود آل‌احمد هم می‌خواسته و دائم در متونش به خواننده القاء می‌کند.
صوت کامل جلسه را در ادامه بشنوید:

هم چنین بخوانید:
شهر بازتاب دنیای ذهنی

فرم و محتوا در خدمت کودک

به این مطلب امتیاز دهید:
12345 (رای دهید)
Loading...

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه می‌گذارد

مطلع شدن از

Top