از مقامات موسیقی تا تلاوت قرآن - آیا تلاوت قرآن می‌تواند دارای غنا باشد؟ - رسانه انقلاب

از مقامات موسیقی تا تلاوت قرآن

آیا تلاوت قرآن می‌تواند دارای غنا باشد؟

نویسنده: حمید صنیعی‌منش
آیا تلاوت قرآن می‌تواند دارای غنا باشد؟- ربنا شجریان

رسانه انقلاب: با سلام خدمت شما آقای دکتر خانی‌پور، و تشکر از اینکه وقت خود را در اختیار سرویس موسیقی سایت رسانه انقلاب قرار دادید. لطفا به طور مختصر خودتان را معرفی کنید و بفرمایید که فعالیت‌های قرآنی را از چه زمانی آغاز کردید؟

– بسم الله الرحمن الرحیم، با تشکر از شما امیدوارم که بتوانم مطالبی را هرچند بصورت مختصر خدمت شما بیان کنم. بنده رضا خانی پور هستم متولد سال ۱۳۴۵. فعالیت‌های قرآنی من از ۱۷ سالگی شروع شد. در دانشگاه علامه طباطبایی رشته مترجمی زبان انگلیسی را تا مقطع کارشانی خواندم و  کارشناسی ارشد را در رشته علوم کتابداری و اطلاع رسانی از دانشگاه تهران دریافت کردم . مدرک دکتری را نیز در رشته علم دانش شناسی از دانشگاه علوم و تحقیقات دریافت کردم.

در کنار تحصیلات کلاسیک بنده فعالیت‌های جانبی داشتم که از مهمترین آنها تلاوت قرآن و خوشنویسی بوده است، البته تدریس و تحصیل علوم قرآنی جانبی نبوده و اهتمام ویژه‌ای از همان ابتدا به آن داشتم. از ۲۲ سالگی کار تدریس و تحقیق در علوم قرآنی را شروع کردم در حوزه‌های تجوید و صوت و لحن و مباحث تفسیری در مناطق آموزشی ۱، ۲ و ۵ و دانشگاه‌ها تدریس کردم. در هنر خوشنویسی هم مدرک فوق ممتاز از انجمن خوشنویسان ایران دریافت نموده‌ام.

لطفا کمی برای ما از دستگاه‌های موسیقی صحبت کنید و اینکه آیا دستگاه‌های موسیقی در تلاوت قرآن هم وجود دارد یا خیر؟

– آنچه که از تلاوت قرآن به ما می‌رسد به استاد «محمد رفعت» برمی‌گردد و همینطور اساتید دیگری مثل استاد «منصور بدار» استاد «علی محمود»، اینها کسانی هستند که صوتشان روی دستگاه‌های گرامافون ضبط می‌شده است و به ما رسیده است. قدمت تلاوت این اساتید به بیش از ۱۲۰ سال پیش می‌رسد. آنچه که می‌توان فهمید این است که ایشان قرائت‌ها را بر اساس مقامات موسیقی و تنغیم یعنی نغمه‌سازی می‌خواندند، البته اینکه آیا آنها به طور کامل از گوشه‌ها و دستگاه‌های موسیقی اطلاع داشتند و می‌خواندند یا نه محل بحث است! بنظر من آنها با آگاهی و شناخت کامل مقامات موسیقی تلاوت می‌کردند. البته آن‌ها بیشتر برای دل خود و در درجه بعدی قرآن را اقرا (برای دیگران خواندن) می‌کردند و برعکس بعضی از قاریان فعلی در مصر و ایران خیلی به عکس العمل و تشویق مستمعین کاری نداشتند. متاسفانه امروز برخی از قاریان موسیقی را بدون تطبیق لحن و محتوا در قرائت به کار می‌گیرند. اما در قرائات اساتید پیشین و بویژه نسل‌های بعد از آن مثل استاد مصطفی اسماعیل و عبدالفتاح شعشاعی قرآن را بر اساس تطبیق محتوا با الحان و مقامات تلاوت می‌کردند.

دستگاه‌های موسیقی ایران ماهور، نوا، سه‌گاه، چهارگاه، شور، همایون و راست‌پنجگاه وجود دارد که هرکدام گوشه‌های زیادی دارد؛ البته همانطور که می‌دانید خود قرآن موزون است یعنی نه نثر است و نه نظم؛ بلکه مثل نثر مسجع است. یعنی تا قبل از قرآن سابقه وجود پیامی وحیانی آنهم به این صورت وجود نداشته است. اینکه به پیامبر می‌گفتند شاعر شاید ریشه در همین داشته باشد.

منتها در خود قرآن هم سفارش به این شده که و «رتل القرآن ترتیلا»! یعنی شمرده شمرده بخوانیم، وزین بخوانیم و بر اساس درک از مفاهیم بخوانیم. یا اگر بخواهم دقیقتر بگویم ۴ رکن اساسی در قرائت وجود دارد که عبارت اند از تجوید، ترتیل، صوت و لحن.

تجوید از ماده جودت می‌آید و جواد به معنای بخشنده از همین کلمه می‌آید. از لحاظ تعریف باید بگوییم تجوید یعنی سلسله قواعدی که باعث می‌شود که ما قرآن را زیباتر، کاملتر و صحیح تر بخوانیم. یا معنای دیگر آن که تحسین یا تکمیل و بخشیدن حق و مستحق حروف می‌باشد. که اینجا به مباحث زبان شناسی و linguistics حتی نزدیک می‌شویم یا حتی بحث‌هایی که امثال «نوام چامسکی» در زبان شناسی دارند در قرآن با تعابیری مثل اخفا، ادغام و اظهار داریم، که بحث‌های بسیار جالب و ریشه‌ای هست.

رکن بعدی ترتیل است؛ زمانی که از حضرت علی (علیه السلام) پرسیدند ما هو الترتیل؟ ایشان در جواب می‌فرمایند الترتیل هو ادا الحروف و حفظ الوقوف. شما باید در حقیقت مانند بومی یک زبان native speaker در آن زبان تولید حروف کنید.

حفظ الوقوف یعنی رعایت مکان‌های وقف و وصل، این یک بحث سمانتیک و معنایی است! یعنی اگر در وقف و وصل دقت لازم را مبذول کنیم تا انتقال مفهوم بدرستی صورت پذیرد.

بحث سوم آن بحث صوت است که خودش یک بحث مبسوطی را می‌طلبد، بعد از آن لحن است که معانی مختلف خود را دارد. یک معنای قرآنی آن در سوره مبارکه محمد است که ( ولتعرفنهم فی لحن القول) یعنی ای پیامبر تو منافقین را از لحن گفتارشان می‌شناسی! پس یک معنای لحن هم محتوای گفتار می‌تواند باشد. معنای دیگر آن خطا و اشتباه است.

بحث بعدی که شما سوال کردید الحان یا نغمه‌های قرآنی است. ما دستگاه‌ها و یا مقام‌هایی که استفاده می‌کنیم در قرائت قرآن در یک عبارت همه آنها جمع شده است: صنع بسحر! ص آن صبا است، ن نهاوند، ع عجم، ب بیات، س سه‌گاه، ح حجاز، ر رست. البته یک مقام دیگر هم هست به نام ۴گاه یا شارجاه که با وجود فرعی بودن خیلی مورد استفاده قاریان است. این‌ها مقاماتی هستند که از بیش از صد سال قبل اساتید قرائت قرآن مصر که اسامیشان گفته شد آن‌ها را می‌شناختند و با آن تلاوت می‌کردند؛ خوب است این نکته ذکر شود که بسیاری از این اساتید بدلیل اینکه ضبط صدای خود با گرامافون را حرام می‌دانستند از این کار خودداری می‌کردند، بنابراین ما محروم شدیم از اینکه صدای بسیاری از این اساتید رو بشنویم و استفاده کنیم.

البته غالب اساتید تلاوت قرآن سبک و دستگاه تلاوت خودشان را از استاد «علی محمود» و «محمد رفعت» گرفتند و با حال خودشان خواندند. روی این حال من هم تأکید می‌کنم. خود استاد عبدالباسط که سوره‌های تکویر و حشر را بسیار خواندند در سفری که به عراق و به شهر کاظمین داشتند، هنگام تلاوت گفتند که انگار در باغی از باغ‌های بهشت بودم. این حال هنگام تلاوت اثر خاصی را ایجاد می‌کند و باعث می‌شود که آثاری خوانده شود که ماندگار شود و در خاطرات باقی بماند.

آقای دکتر، در تعریف هنر دو عنصر تکنیک یا فن و ابداع و حیرت آفرینی وجود دارد که ترکیب ایندو موجب برانگیختن ذوق می‌شود، ایا در تلاوت قرآن فن و ابداع وجود دارد؟

– در تلاوت قرآن هم فن و هم حال قاری قرآن نقش اساسی دارد و ابداعات زیادی وجود دارد. اگر این ابداع را بگیرید چیزی از هنر تلاوت اساتید قرآن باقی نماند. هنر چون به معنای نیکی و کمال است پس باید هنر تلاوت را زیبا انجام دهید تا زیبایی و کمال تلاوت ادا شود. همانطور که رسول اکرم فرمودند که «زینوا القرآن باصواتکم»، قرآن را با تلاوت‌ خود زینت دهید.

استاد ابداع و نوآوری تلاوت بیشتر در کدام از سبک‌های تلاوت (ترتیل، تحقیق) مشهودتر است؟

– در قرائت تحقیق بیشتر است، در ترتیل هم استفاده می‌شود اما به آن تفاوت و تنوعی که در تحقیق است نمی‌رسد.

آیا شیوه‌ای وجود دارد که هیچ کدام از تلاوت‌های قرآن وجود نداشته باشد و بیشتر یک کار هنری تلقی شود، و حتی نزدیک به غنا باشد؟

– ببینید ما یک قرائت دیگری داریم که فصیح خوانی است مثلاً استاد «محمود خلیل الحصری» قرائتی دارد معروف به «معلم» که تقریبا از نظر نغمه پایین‌تر ولی برای تعلیم مناسب‌تر است. بعضی از اساتید در قسمت‌هایی از تلاوتشان مثل استاد «سعید مسلم» و برخی قرا جدید ایرانی غنا را وارد قرائت کردند ولی دستگاه‌های متداول ما این شیوه را ندارد و بر اساس شان و منزلت قرآن است و اساتید فن و صاحب سبک آنرا قبول دارند.

ممکن است یک مثل روشن بزنید؟

– در برخی از قرائت‌های استاد سعید مسلم که قاری نابینای مصری است شاید قطعه‌هایی از تحریر نامتعارف و غنایی بتوان یافت. همینطور در برخی از قرائت‌های قاریان ایرانی که نمی‌خواهم اسم ببرم نحوه‌ای از قرائت وجود دارد که در شان قرآن نیست. از برخی از نغمه‌ها استفاده می‌کنند که تحریرهای استاندارد قرائت قرآن نیست. و این تحریرها شاید برای آواز متن‌های غیر قرآنی اشکال نداشته باشد ولی برای قرآن دور از شأنیت است.

موازین شرعی تلاوت بحثی است که اینروزها در رسانه‌ها کمی سروصدا کرد، آیا واقعا چنین چیزی معنا دارد؟ لطفا توضیح بدید.

– ما در قرائت قرآن، مثل موسیقی که دستگاه‌های که داریم هر استادی سبک خود را دارد، بسیاری از موارد آموزشی که وجود دارد و سینه به سینه نقل شده است. مقام‌های موسیقایی اجازه ابتکار و ابداع را با قاری می‌دهد. مثلا رست استاد «حصان» و استاد «غلوش» و سایرین کاملا متفاوت و متمایز است.

آیا ربنای آقای «شجریان» در دستگاه‌های موسیقی قرائت قرآن است؟ آیا موازین شرعی تلاوت را دارا می‌باشد؟

– سوال خوبی است، ببینید اینکه ربنای استاد شجریان با موازین شرعی تلاوت همخوانی ندارد بنده مخالف هستم. بنظرم کاملا هم تطابق دارد. اگر اشتباه نکنم مربوط به سال‌ ۱۳۵۸ است و استاد قصد ضبط قطعه‌ای آموزشی برای شاگردانشان داشته‌اند اما آنچنان زیبا استادانه و جذاب و باحال معنوی خوب اجرا شده که واقعا جاودانه است.

ربنا در سه گاه خوانده شده است و البته با سه‌گاهی که در قرآن استفاده می‌شود متفاوت است، ولی همه چیز در اوج است، صدا در اوج است، لحن بسیار پخته است و تجوید بسیار خوب است. گفته‌اند که انظر الی ما قال و لاتنظر الی من قال. بسیاری از شخصیت‌ها هستند که بر اساس مسائل اجتماعی و سیاسی تغیراتی ممکن است بکنند. ما آنچه که اثر خوبی باشد از هرکس باشد می گوییم خوب است و اگر بد باشد هم میگوییم بد است. از نظر شرعی هم مشکلی به نظر بنده ندارد. البته نظر مخالفان هم قابل احترام است.

کلام چون از دل برآید لاجرم بر دل نشیند. ما معتقد به هنر برای هنر نیستیم. هنر رسالتی دارد که به جامعه تحویل باید داد. ربنای ایشان به دل می‌نشیند و درست نیست که بگوییم که بخاطر مسائل سیاسی بگوییم این ربنا با موازین شرعی تطابق ندارد. این که پخش نمی‌شود خود ایشان گفته‌اند که پخش نشود ولی در خود اصل اثر مشکلی نیست. ایشان نمی‌خواسته که اصطلاحا از تجوید استفاده کند بلکه دقیقا یک کار هنری می‌خواسته انجام دهد. این را هم بگویم که استاد «راغب مصطفی غلوش» که از قاریان برجسته و طراز اول مصر بود و چند وقت پیش به رحمت خدا رفت، وقتی اولین بار که در ایران ربنا را شنیده بود گفته بود که نوار این را به من بدهید و ببرم، کمتر کسی است که بتواند اینگونه ربنا را اجرا کند. ایشان خودش در تحریر و اجرای الحان واقعا استاد است.

ضمنا در پایان این نکته را اضافه کنم که کار استاد شجریان یک قطعه تلاوت قرآن معمول و مرسوم نیست بلکه قطعه‌ای دعایی با آیات نورانی قرآنی است که واقعا همه اجزاء آن از نظر صوت، موسیقی و اجرا در اوج است.

از اینکه این فرصت را در اختیار بنده قرار دادید از شما سپاسگزارم.

 

به این مطلب امتیاز دهید:
12345 (رای دهید)
Loading...

دیدگاه بگذارید

اولین نفری باشید که دیدگاه می‌گذارد

مطلع شدن از

Top